تاریخچه و سیر تکاملی انجمن سازندگان ماشین، قطعه و مجموعههای صنعتی خودرو استان آذربایجان شرقی
پایهگذاری و چشمانداز اولیه: دوران قانون خودرو
رونق صنعت قطعهسازی در ایران، با تلاشهای راهبردی مرحوم دکتر محمدهادی نژادحسینیان، وزیر اسبق صنایع سنگین، پیوندی ناگسستنی دارد. در سال ۱۳۷۱، ایشان لایحهای جامع را برای ساماندهی به تولید خودرو به مجلس ارائه دادند که پس از تصویب، به «قانون خودرو» موسوم شد.
هدف بنیادین دولت از این لایحه، ایجاد بستری مناسب برای خودروسازان داخلی بود تا بتوانند در برابر رقبای خارجی تاب بیاورند و رقابت کنند. در این راستا، پیشبینی شد تا با اعمال تعرفههای گمرکی، فرصتی پنجساله برای خودروسازان داخلی فراهم شود تا بتوانند توانمندیها و ظرفیتهای تولیدی خود را توسعه داده و به سطح رقابتی دست یابند.
شایان ذکر است که در این قانون، واردات خودرو بهطور مطلق ممنوع نشد، چرا که دولت با هدف جلوگیری از ایجاد انحصار و سوءاستفادههای احتمالی، واردات را آزاد نگاه داشته بود. در عین حال، سازوکارهای حمایتی دقیقی برای رشد کمی و کیفی تولیدکنندگان داخلی پیشبینی شده بود. یکی از اهداف کلیدی این لایحه، رهایی صنعت خودروسازی از وابستگی دولتی و ورود به چرخه تولید بینالمللی بود، با این رویکرد که خودروسازان ایرانی از طریق تبادل قطعات، به شبکه جهانی تولید خودرو متصل شوند. همچنین، واگذاری واحدهای خودروسازی به بخش خصوصی، از محورهای اصلی این قانون بود.
اگرچه پس از سه دهه، بسیاری از اهداف استراتژیک این قانون (بهجز افزایش تعرفهها) به طور کامل اجرایی نشد و صنعت خودروسازی همچنان تحت تأثیر مدیریت دولتی است، اما دستاورد چشمگیر این دوران، توسعه خیرهکننده صنعت قطعهسازی بود. به گونهای که در زمان تصویب قانون، خودروی پیکان تنها با تأمین ۲۵ درصد قطعات داخلی تولید میشد، اما امروزه درصد بومیسازی در برخی خودروها به ۹۰ درصد رسیده است.
تأسیس انجمن و ورود به عصر خوشههای صنعتی :
تقریباً همزمان با تصویب قانون خودرو و با پیشنهاد جناب آقای مهندس محمد فروغی، مدیرکل وقت صنایع سنگین استان آذربایجان شرقی، ایدهی تأسیس یک تشکل صنفی برای مدیران واحدهای خصوصی ماشینسازان و قطعهسازان مطرح شد. بدین ترتیب، «انجمن ماشینسازان و قطعهسازان خودرو تبریز» در آبان ماه سال ۱۳۷۳، به عنوان نخستین تشکل خصوصی در این حوزه در سطح کشور، مجوز فعالیت خود را از وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی دریافت نمود.
در سال ۱۳۸۴، سازمان صنایع کوچک و شرکتهای صنعتی ایران قراردادی با سازمان توسعه ملل متحد (UNIDO) برای مطالعه و توسعه سه خوشه صنعتی در ایران به امضا رساند. بر این اساس، پروژه توسعه «خوشه قطعات خودرو تبریز» در کنار خوشههای سفال لاله جین همدان و چرم ورامین آغاز گردید. این پروژه که با متدولوژی یونیدو و حمایت سازمان صنایع کوچک از سال ۱۳۸۵ کلید خورد، در فروردین ۱۳۸۶ با انتخاب جناب آقای دکتر جهانگیر سلیمی نمین به عنوان «عامل توسعه» (CDA)، وارد مرحله عملیاتی شد.
در این دوران، هیئت مدیره وقت انجمن، «کمیته توسعه خوشه» را تشکیل داد، کمیتهای که تاکنون با ترکیبی متناسب با اقتضای هر دوره، فعال بوده و مسیر توسعه را هموار نموده است.
تحول در مدیریت و گسترش دامنه فعالیتها :
در سال ۱۳۹۱، پس از دو دوره سهساله، پروژه توسعه خوشه به پایان رسید. با توجه به اینکه توسعه مسیری مستمر است، انجمن ماشینسازان و قطعهسازان خودرو تبریز از سوی سازمان صنایع کوچک ایران به عنوان «نهاد حاکمیتی» برای هدایت این مسیر انتخاب شد و از آن زمان تاکنون، با تدوین برنامههای عملیاتی سالانه(Action Plan)، فعالیتهای خود را استمرار بخشیده است.
همزمان با گسترش جغرافیایی فعالیتها در سطح استان و ورود اعضا به حوزههای تولید قطعات تراکتور، صنایع نفت، پتروشیمی، سیمان و صنایع ریلی (که از نتایج پروژه توسعه خوشه قطعات خودرو به شمار میرود)، نام این تشکل در سال ۱۳۹۳ به «انجمن سازندگان ماشین، قطعه و مجموعههای صنعتی و خودرو استان آذربایجان شرقی» تغییر یافت.
گذار از روزمرگی به سوی اهداف استراتژیک :
تجربه در مدیریت تشکلها نشان میدهد که بسیاری از فعالیتها در قالب «رفع فوریتهای روزمره» و جلسات جاری میگذرد که اگرچه در کوتاهمدت گرهگشا هستند، اما میتوانند منجر به «روزمرگی» شوند. این وضعیت را میتوان به «گردباد فوریتها» تشبیه کرد، جایی که انرژی عظیمی صرف تداوم عملیات روزمره میشود و اهداف استراتژیک سازمان در حاشیه قرار میگیرند.
با درک این چالش، در سال ۱۴۰۱ و با آغاز دوره دوازدهم هیئت مدیره، برای عبور از این گردباد، تصمیم به تدوین «سند استراتژیک و هویت برند انجمن» گرفته شد. این سند که پس از ۹ ویرایش دقیق، در ۱۵ آذر ۱۴۰۲ رونمایی شد، اکنون به عنوان نقشه راهی برای دستیابی به «ابرهدفهای» انجمن در دسترس اعضا قرار دارد.
اما سختترین مرحله هر برنامه استراتژیک، «اجرای» آن است. چالش پیش روی هیئت مدیره در دورههای آتی، «تحقق اهداف کلان سازمان در خلال مدیریت امور فوریتدار» است. برای غلبه بر این چالش، باید بر دو محور متمرکز شد:
۱. ارتقای شناخت نسبت به برنامه استراتژیک و کاربردهای آن.
۲. ترویج رفتارهای «سدشکنانه» برای غلبه بر مقاومت در برابر تغییرات.
الحاق به اتاق بازرگانی: گامی نوین در ارتقای جایگاه صنفی
با توجه به جایگاه اتاق بازرگانی به عنوان پارلمان بخش خصوصی و تنها تشکل کارفرمایی مورد تصدیق قانون اساسی، انجمن تلاشهای مستمری را برای الحاق به این نهاد آغاز کرد. سرانجام پس از ۶ سال تلاش، انطباق اساسنامه و پیگیریهای مستمر، در دی ماه ۱۴۰۴، درخواست الحاق انجمن مورد تأیید قرار گرفت. اکنون انجمن سازندگان ماشین، قطعه و مجموعههای صنعتی خودرو استان، رسماً در زمره تشکلهای اتاق بازرگانی ایران قرار گرفته است تا نام این انجمن با سرمایه اجتماعی و خوشنامی، بیش از پیش در سپهر اقتصادی استان بدرخشد.